Rreth gjysma e popullsisë botërore e ka orizin ushqim bazë, ndërsa amerikanët konsumojnë mesatarisht një filxhan oriz në ditë. Por pak njerëz e dinë se orizi mund të përmbajë deri në 10 herë më shumë arsenik — një metal i rëndë dhe kancerogjen — se drithërat e tjera, çka mund të dëmtojë veshkat në mënyrë të pakthyeshme.

Si futet arseniku në oriz

Arseniku gjendet natyrshëm në tokë dhe ujërat nëntokësore, por orizi e absorbon në sasi më të larta se çdo drithë tjetër, për shkak të mënyrës si kultivohet — në ara të përmbytura me ujë, ku kushtet me pak oksigjen e bëjnë arsenikun më lehtësisht të absorbueshëm nga bimët. Forma më e rrezikshme, arseniku inorganik, gjendet kryesisht te oriz, ndryshe nga forma organike (më pak e dëmshme) e gjetur te bimët e tjera.

Sipas studimeve, orizi mban mesatarisht 100–200 mikrogramë/kg arsenik inorganik, krahasuar me vetëm 10–30 mikrogramë/kg te tërshëra, elbi apo gruri.

Si dëmtohen veshkat

Kur trupi ekspozohet vazhdimisht ndaj dozave të vogla arseniku, veshkat — që kanë detyrë ta filtrojnë atë nga gjaku — dëmtohen gradualisht. Arseniku shkakton stres oksidativ në qelizat e veshkave, duke çuar në inflamacion, vdekje qelizore dhe dëmtim të glomeruleve (strukturat filtruese të veshkave). Me kalimin e kohës, kjo mund të çojë në sëmundje kronike të veshkave — një gjendje e pakthyeshme.

Cili oriz është më i rrezikshëm

• SHBA kundrejt Azisë: Orizi i kultivuar në rajonin jugor të SHBA-së (Arkansas, Louisiana, Teksas) ka nivele më të larta arseniku (190–258 µg/kg), krahasuar me orizin nga Azia (rreth 70 µg/kg). Megjithatë, jo gjithë orizi aziatik është i sigurt — orizi nga Bangladeshi, Sri Lanka dhe disa zona të Kinës ka gjithashtu nivele të larta.
• Oriz kaf kundrejt oriz të bardhë: Orizi kaf (brown rice), edhe pse më i pasur në fibra, mban rreth 50% më shumë arsenik se orizi i bardhë, sepse arseniku përqendrohet te shtresa e jashtme e kokrrës (krunde), e cila hiqet gjatë përpunimit të orizit të bardhë.
• Opsione më të sigurta: Orizi basmati dhe jasmine nga rajoni i Himalajave (Pakistani verior, India veriore, Nepali), si dhe orizi sushi i kultivuar në SHBA, kanë nivele shumë të ulëta arseniku.

Si ta zvogëloni rrezikun kur gatuani

• Lani dhe gatuajeni orizin me ujë të pastër (jo të kontaminuar me arsenik) — kjo ul nivelin e arsenikut deri në 57%.
• Gatuajeni orizin si makarona: zieni në gjashtë herë më shumë ujë se zakonisht, pastaj kulloni dhe shpëlajeni — kjo ul arsenikun 40–60%, por gjithashtu heq disa vitamina B dhe hekur.
• Metoda më e re, e zhvilluar nga Universiteti i Sheffield-it: zieni orizin paraprakisht 5 minuta në ujë të nxehtë, hidhni ujin, shtoni ujë të freskët dhe gatuajeni në zjarr të ulët deri sa të thithë tërë ujin. Kjo ul arsenikun deri në 73% te orizi i bardhë dhe 54% te ai kaf, duke ruajtur më shumë vlera ushqyese.

A ka lidhje mes orizit dhe kancerit?

Sipas FDA-së, konsumimi i vazhdueshëm i orizit gjatë jetës mund të rrisë rrezikun për kancer të mushkërive dhe fshikëzës, veçanërisht nëse doza e arsenikut kalon kufijtë e sigurt. Kufizimi i ekspozimit ndaj arsenikut nga orizi mund të ulë këtë rrezik ndjeshëm.

Këshilla praktike

• Zëvendësoni orizin herë pas here me drithëra alternative pa gluten: kuinoa, melë, elb i zi (buckwheat), misër, tërshërë apo teff.
• Përzieni oriz të bardhë me oriz kaf për të balancuar vlerat ushqyese dhe ekspozimin ndaj arsenikut.
• Kontrolloni origjinën e orizit dhe evitoni konsum të tepërt të vazhdueshëm të të njëjtit lloj.

 Orizi mbetet një ushqim i sigurt kur konsumohet me maturi dhe përgatitet siç duhet. Zgjedhja e llojeve me arsenik më të ulët dhe teknika të gatimit që reduktojnë toksinat mund ta bëjnë atë pjesë të një diete të shëndetshme, pa rrezikuar shëndetin e veshkave. (Burimi: Healthytoday)